Orta Asya’da Kurulan ilk Türk Devletleri (Kısa ve Öz)
ASYA HUN DEVLETİ
- Başkenti Ötüken’dir.
- Tarihte bilinen ilk Türk devletidir.
- Bilinen ilk hükümdarı Teoman‘dır.
- Teoman’dan sonra yerine oğlu Mete Han geçmiştir.
- Asya Hun Devleti Mete Han zamanında en geniş sınırlarına ulaşmıştır.
- Mete Han döneminde; “onlu sistem“e dayalı ilk düzenli Türk ordusu (M.Ö.209)
- Çinliler, Türk akınlarına karşı koymak için Çin Seddini yapmışlardır.
- Türkler Çinlileri yenmişler ve vergiye bağlamışlardır. Ama Çin’e yerleşmeyi düşünmemişlerdir. Çünkü Çin çok kalabalık olduğu için Türkler ( milli benliklerini ) kültürlerini kaybetmekten, kalabalık Çinliler arasında eriyip yok olmaktan korkmuşlardır.
- Asya Hun Devleti taht kavgaları ve Çin entrikaları nedeniyle Doğu ve Batı Hun Devleti diye ikiye ayrıldı.
- Destanları Oğuz Kağan Destanı’dır.
KÖK TÜRKLER
- 552’de Bumin Kağan önderliğinde Ötüken’de kuruldu.
- Tarihte Türk adını ilk defa kullanan
- Hunlardan sonra Türk boylarını bir araya toplayan ikinci Türk devletidir.
- İlk Türk alfabesini kullanmışlardır.( Göktürk alfabesi )
- Destanları Ergenekon Destanı ve Bozkurt Destanı’dır.
- Mukan Kağan zamanında devlet en parlak dönemini yaşadı.
- Göktürk Devleti, Çin entrikaları sonucu 582 yılında ikiye ayrılmış ve Çin hakimiyeti altına girmiştir.
- 682 yılında Kutluk Kağan önderliğinde Çin’e karşı ayaklanma başarılı olmuş ve 2. Göktürk (Kutluk ) Devleti kurulmuştur.
- Ünlü hükümdarları Bilge Kağan döneminde, kardeşi Kültigin ve vezir Tonyukuk ile birlikte, en parlak dönemlerini yaşadılar.
- Bilge Kağan’ın ölümünden sonra zayıflayarak Basmil, Karluk ve Uygurların isyanı sonucu yıkıldılar.
- Orhun Yazıtları (Göktürk Kitabeleri) Köktürklerden kalmadır.
Orhun Yazıtları
- Gök Türklerden günümüze kalan en önemli eser Orhun Yazıtlarıdır. (Göktürk Kitabeleri)
- Bu kitabeler Bilge Kağan, kardeşi Kültigin ile Vezir Tonyukuk adına dikilmiştir.
- Bu yazıtları Danimarkalı dil bilimci Wilhem Thomsen (Vilyım Tamsın) çözmüştür.
- Orhun Yazıtları Türk tarihi ve edebiyatının ilk yazılı belgeleridir.
- Bu yazıtlarda Köktürk tarihi ve Türk uygarlığı hakkında önemli bilgiler verilmektedir.
- Günümüzde Moğolistan sınırları içerisinde bulunmaktadırlar.
UYGURLAR
- Kutluk Bilge Kül Kağan tarafından kuruldu.
- Başkenti Karabalgasun’dur.
- Yerleşik hayat geçen ilk Türk topluluğudur. (Tarım ile uğraştıkları için )
- Maniheizm‘i benimsediler. Mani dini et yemeyi ve savaşmayı yasaklıyordu. Bu sebeple Uygurlar savaşçılık özelliklerini kaybettiler.
- Tarım, sanat, ticaret alanında çok ilerlemişlerdir.
- 18 harfli Uygur Alfabesini hazırladılar.
- Tahta harflerden matbaayı oluşturdular, pamuktan kağıt yaptılar.
- Destanları Türeyiş Destanı ve Göç Destanıdır.
- 840 yılında Kırgız Türkleri tarafından yıkıldılar.
Çin Siyaseti/ Çin Entrikaları: Çinlilerin Türk devletlerini zayıflatmak ve yıkmak için uyguladığı politikalardır.
- Çin prenseslerini Türk Hakanlarıyla evlendirerek, prensesin hizmetçileri vasıtasıyla Türkler hakkında bilgi toplama
- Türk Beylerine hediyeler göndererek, onları kendilerine bağlamaya çalışma
- Türk Beylerini birbirlerine karşı kışkırtarak, Türk devletinin parçalanmasını sağlama